گفتار دهم(بخش اول)
توازن بین نداهای تشریعی و درونی
آخرین بحث توازن، توازن بین نداهای تشریعی با نداهای درونی است؛ درون بشر دارای نداهایی است که روانشناسان آن را به وجدان تعبیر میکنند. وجدان اخلاقی همان ندای درونی بشر است.
وجدان اخلاقی بر دو قسم است:
گفتار نهم(بخش چهارم)
کیفیت تعلم ربّانی در حق بندگان
آیا خداوند به بشریت آموزش میدهد؟ و آیا بشر میتواند دانش آموز خدا شود؟ چون تعلم ربّانی به این معنا است که انسان، دانش آموز خدا بشود و آن فیض حقیقی را دریافت کند. پس تعلم ربّانی یعنی این که من و شما حق داریم سؤال کنیم که آیا امکان دارد که خدا معلم و بنده شاگرد او شود؟
گفتار نهم(بخش سوم)
تقوا و تلاش در زندگی لازمة طلب روزی
ذكر اين مطلب نيز لازم است كه هرگز مفهوم آيه، اين نيست كه انسان تلاش و كوشش براى زندگى را به دست فراموشى بسپارد،
گفتار نهم(بخش دوم)
کیفیت «ارسال» و «امساک» رحمت الهی
شبيه اين معنى در ساير آيات قرآن نيز آمده است، آنجا كه مىفرمايد: «وَ إِنْ يَمْسَسْكَ اللَّهُ بِضُرٍّ فَلا كاشِفَ لَهُ إِلَّا هُوَ وَ إِنْ يُرِدْكَ به خیرٍ فَلا رَادَّ لِفَضْلِهِ يُصِيبُ بِهِ مَنْ يَشاءُ مِنْ عِبادِهِ وَ هُوَ الْغَفُورُ الرَّحِيمُ»؛[1] «اگر خداوند (براى امتحان يا كيفر خطا) زيانى به تو رساند هيچكس جز او آن را بر طرف نخواهد كرد، و اگر اراده خيرى براى تو كند هيچكس مانع فضل او نخواهد شد، او به هر كس از بندگانش بخواهد فضل خود را مىرساند و او غفور و رحيم است».[2]
این قسمت از بحث را به تعلم انسانی و تعلم ربّانی تخصیص میدهیم. یکی از مباحث توازن، توازن بین تعلم انسانی و تعلم ربّانی است.
عرفا و علمای اخلاق بیانی دارند که جالب است و آن این است که «من لم يزغ لم يعرف و من لم سئل لم يدرک»؛[1] کسی که نچشید نخواهد شناخت و کسی که نرسد نمیتواند دریابد و بازشناسد. در حقیقت برای تکامل انسان، دو اصل نیاز است:
گفتار هشتم(بخش سوم)
زندگی جاوید با مرگ پیروزمندانه
امیرالمؤمنین در جنگ صفین فرمود: «... َالْمَوْتُ فِي حَيَاتِكُمْ مَقْهُورِينَ وَ الْحَيَاةُ فِي مَوْتِكُمْ قَاهِرِينَ...»[1]؛ زندگی شما در مرگ پیروزمندانة شماست، همیشه زنده هستید، اما کسی که در زندگی خودش تسلیم شده، او مرده است، کسی که آرمانها و هدفهای خودش را نشناخته باشد، مرده است زنده نیست.
گفتار هشتم(بخش دوم)
پاکسازی فکری در ورزش
چند نمونه از اخلاق را در تاریخ ذکر میکنیم تا مطلب واضحتر شود: امروز ورزش در جامعة ما حرف اول را میزند، پیامبر اکرم در ورزش، گرایش توحیدی و پاکسازی فکری را مهمتر از خود ورزش میدانست؛ یعنی به ورزشکار میفرمود که اول اخلاق ورزشی را یاد بگیرد و بعد به ورزش بپردازد. فرهنگ باید اینگونه برای قشر جوان جامعه تبیین شود. ببینیم توحید نابی که پیامبر اکرم به ورزشکار یاد میدهد چیست؟
گفتار هشتم(بخش اول)
توازن گرایش های موزون و ناموزون
یکی از بحثهای توازن عملی، توازن گرایشهای موزون و گرایشهای ناموزون است. باید ببینیم چه نوع گرایشی بر اساس فرهنگ شیعة امامیه است؟ و اهل بیت کدام را قبول دارند؟ و قرآن کریم کدام را پذیرفته است؟ و چه نوع گرایشهایی مورد قبول اهل بیت و چه گرایشهایی مورد توجه آنها نیست؟
گفتار سوم(بخش سوم)
تقوار رابط عشق و عفت
سومین رابطه عشق و عفت، تقواست. از امیرالمؤمنین دربارة متّقین سؤال شد: «يَا أَمِيرَالْمُؤْمِنِينَ صِفْ لِيَ الْمُتَّقِين...» حضرت هم متّقین را اینگونه معرفی کردند: «...قُلُوبُهُمْ مَحْزُونَةٌ وَ شُرُورُهُمْ مَأْمُونَةٌ وَ أَجْسَادُهُمْ نَحِيفَةٌ وَ حَاجَاتُهُمْ خَفِيفَةٌ وَ أَنْفُسُهُمْ عَفِيفَة...»؛[1] «دلهای پرهیزکاران اندوهگین، و مردم از آزارشان در أمان، تنهایشان لاغر، و درخواستهایشان اندک، و نَفسشان عفیف و دامنشان پاک است».
گفتار هفتم(بخش دوم)
بی عفتی در آخرالزمان
در جامعة امروز، حرفهای نادرست بجای حرفهای درست قرار گرفتهاند. یکی از علائم آخرالزمان این است که حیا و عفت از چشم مردم دور شده و وقتی عفت و ایمان بیرون رفت گمراهی جای آنها را میگیرد.
گفتار هفتم(بخش اول)
مقدمه
بحث ما رسید به رابطه ایجابی بین عشق و عفت؛ دو رابطه است: یکی رابطه سلبی، به این معنا که چه چیزی عشق نیست و چه چیزی عفت نیست؟ از نظر اسلام بی حجابی عفت نیست و رابطه با نامحرم عشق نیست، که این بحث در گذشته مطرح شد.
گفتار ششم(بخش سوم)
عاشق واقعی از دیدگاه مرحوم «ملکی تبریزی»
مرحوم حاج میرزا جواد آقا ملکی تبریزی بیان زیبایی دارد، میفرماید: انسانِ راسخ کسی است که عاشق خدا شود و عاشق خدا کسی است که همه تعلّقات و اضافات را بشناسد؛ چه چیزی مرا بسته نگه میدارد؟ آنرا بشناسم. چه چیزی مانع عروج من میشود و نمیگذارد به معراج سفر کنم؟ آنرا بشناسم. و لذا فرمود: عاشقِ دربسته نمیتواند ببیند، عاشق مرتبة محدود نمیتواند ببیند و هر چه میبیند مرتبة نامحدود است.
گفتار ششم(بخش دوم)
ایمان و عشق حقیقی
یکی از وسائل ارتباط با حضرت ولی عصر امام زمان این است که انسان عشق و محبت آن حضرت را در دل ایجاد کند و همه روزه دقایق یا ساعاتی با آن حضرت به گفتگو بنشیند. اگر کسی مبتلا به عشق مجازی شده باشد میداند که عاشق از همه چیز معشوقش خوشش می آید، تمام متعلّقاتش را دوست دارد، لباسش را میبوسد و از ذکر نامش خرسند میگردد.
گفتار ششم(بخش اول)
لزوم برابری عفت با عشق
در بحث گذشته رسیدیم به اینجا که اگر عشق و عفت برابری کنند، باعث کنترل اغراض و تمایلات میشود و لذا اسلام دستور میدهد که هم زن حیا را پیشه کند و هم مرد و خلاصه اینکه عشق و عفت اگر هر دو مساوی باشند باعث آزادی و رهایی از بسیاری از حوادث می شوند.
گفتار پنجم(بخش پنجم)
مطلب دوم: عفت چیست؟
عفت را غزالی معنا کرده است؛ غزالی روانشناسی است که دانشجویان هم او را قبول دارند. او میگوید: عفت عبارت است از قوة شهوت و تمایلی که تحت آموزش عقل و شرع قرار گیرد و عفیف به کسی میگویند که غریزه و شهوت دارد، اما آنرا کنترل کرده و نمیگذارد که بیجا اعمال کند و استادش دین و شرع است.[1] معنی عفت این است که تمام تمایلات درونی را زیر نظر عقل بگذارد.
گفتار پنجم(بخش چهارم)
شهوت، مانع آرامش
قرآن کریم در جای دیگر میفرماید: «وَ اللَّهُ يُريدُ أَنْ يَتُوبَ عَلَيْكُمْ وَ يُريدُ الَّذينَ يَتَّبِعُونَ الشَّهَواتِ أَنْ تَميلُوا مَيْلاً عَظيماً»[1]؛ «خدا مىخواهد شما را ببخشد (و از آلودگى پاك نمايد)، امّا آنها كه پيرو شهواتند، مىخواهند شما به کلی منحرف شويد». اين آيه در حقيقت به افرادى كه در عصر و زمان ما نيز به قوانين مذهبى مخصوصا در زمينه مسائل جنسى ايراد مىكنند جواب میدهد که اين آزاديهاى بىقيد و شرط سرابى بيش نيست و نتيجه آن انحراف عظيم از مسير خوشبختى و تكامل انسانى و گرفتار شدن در بيراههها و پرتگاهها است كه نمونههاى زيادى از آن را با چشم خودمان به شكل متلاشى شدن خانوادهها، انواع جنايات جنسى، فرزندان نامشروع و جانی و انواع بيماريهاى آميزشى وناراحتىهاى روانى مشاهده مىكنيم.[2]
گفتار پنجم(بخش سوم)
سفارش شیطان به حضرت نوح
در اين زمينه حديث جالبى از امام باقر نقل شده است كه فرمود:
«لما دعا نوح ربه عز و جل على قومه اتاه ابليس لعنه اللَّه فقال: يا نوح ان لك عندى يدا! اريد ان اكافيك عليها فقال نوح انه ليبغض الى ان يكون لك عندى يد فما هى؟ قال: بلى دعوت اللَّه على قومك فاغرقتهم فلم يبق احد اغويه فانا مستريح حتى ينسق قرن آخر و اغويهم، فقال له نوح ما الذى تريد ان تكافئنى به؟
قال: اذكرنى فى ثلاث مواطن، فانى اقرب ما اكون الى العبد، اذا كان فى احداهن. اذكرنى اذا غضبت؟و اذكرنى اذا حكمت بين اثنين! و اذكرنى اذا كنت مع امرأة خاليا ليس معكما احد[1]؛ «هنگامى كه نوح به قوم خود نفرين كرد و هلاك آنها را از خدا خواست (و طوفان همه را درهم كوبيد)، ابليس نزد او آمد و گفت: تو حقى بر گردن من دارى كه من مىخواهم آن را تلافى كنم!.»
گفتار پنجم(بخش دوم)
لباس تقوا، پوششی برای شهوت
قرآن کریم تعبیر زیبایی نسبت به شهوت جنسی دارد: شهوت جنسی مساوی با رسوایی است. رسوایی، مورد نفرت همگان و مایة ننگ است، اما هر کس که به عشق بها دهد لباسش از تقواست و تقوا و پاکدامنی، پوشش و نگهبانی برای او خواهد بود.
گفتار پنجم (بخش اول)
توازن بین عشق و عفّت
یکی از مباحثی که باید مطرح شود، توازن بین عشق و عفت است. درباره توازن بین عشق و عفت باید دو مطلب را کاملاً تحقیق کنیم:
مطلب اول: عشق با شهوت چه فرقی دارد؟
مطلب دوم: اساساً عفت چیست و چگونه آنرا بشناسیم؟
توازن عملی
گفتار چهارم (بخش چهارم)
آثار تقوا و پرهیز از گناه
در کتاب «خزینة الجواهر» دوازده اثر برای تقوا از نظر قرآن نام برده است:[1]
قابل اطمینان بودن: «وَ إِنْ تَصْبِرُوا وَ تَتَّقُوا فَإِنَّ ذلِكَ مِنْ عَزْمِ الْأُمُور؛ و اگر استقامت كنيد و تقوا پيشه سازيد، (شايسته تر است زيرا) اين از كارهاى مهم و قابل اطمينان است».[2]
حفظ و حراست از اعداء و ماکرین: «وَ إِنْ تَصْبِرُوا وَ تَتَّقُوا لا يَضُرُّكُمْ كَيْدُهُمْ شَيْئا؛ اگر (در برابرشان) استقامت و پرهيزگارى پيشه كنيد، نقشههاى (خائنانه) آنان، به شما زيانى نمىرساند».[3]
توازن عملی
گفتار چهارم (بخش سوم)
گناه، مانع فرهنگسازی
اگر کسی ادعا کند که با گناه میتواند فرهنگ سازی کند، دروغ گفته است. دلی که با کوچکترین نظر به گناه کشیده میشود و به سوی غیر خدا به حرکت درمیآید، آیا در این دل جایی برای خوبیها و ارزشها باقی میماند!؟ آیا فرهنگ اصیل اسلام ناب با هر وسیلهای قابل تبلیغ است؟ هدف اسلام، رسیدن انسان به تکامل است و کمال انسان با یک فرهنگ دینیِ سالم و عاری از هر گونه گناه و آلودگی به دست میآید.
فساد در روی زمین بر چند قسم است که یکی از اقسام آن نکبت
بودن گناه میباشد. قرآن کریم میفرماید: «وَ إِنَّ الَّذينَ لا يُؤْمِنُونَ بِالْآخِرَةِ عَنِ الصِّراطِ لَناكِبُون»[1]؛ «آنهایی که ایمان به آخرت ندارند و راه فساد را باز کردند اینها ناکبند». «ناکب» از مادة «نکب» و «نکوب» به معنی انحراف از مسیر است، و «نکبت دنیا» در مقابل روی آوردن دنیا به معنی انحراف و پشت کردن دنیا است. کسی که فساد و گناه میکند او از نظر اسلام واژگون و منحرف است.[2]
توازن عملی
گفتار چهارم(بخش اول)
گناه، مانعی برای معنویات
مقدمه
در توازن بین شرور نفسانی و درماننگری آنها، رسیدیم به اینجا که، هم سببسازی داریم و هم سببسوزی؛ یعنی هم زمینة گناه را فراهم میکنیم و هم امواج معنوی را که در وجود ما قرار دارد نابود میکنیم.
گناه، مانعی برای معنویات
شاید سؤالی در ذهن بعضی از شما باشد که چرا همه انسانها به طور مساوی از یک امتیاز معنوی برخوردار نیستند؟ جواب این سؤال رمز همة مشکلات و نابسامانیهای زندگی ما است که در روایت ذیل آمده است:
توازن عملی
گفتار سوم (بخش دوم)
شرور نفسانی و درماننگری
مطلب چهارم: درمان اقسام شرور
در درمان نگری دو بحث داریم:
بحث اول: هر کجا خدا شرور را آفرید، درمان را هم آفرید.
روایتی نقل شده از حضرت امیرالمؤمنین که به رسول خدا عرض کرد: «قِيلَ يَا رَسُولَ اللَّهِ نَتَدَاوَى؟ قَالَ نَعَمْ، مَا أَنْزَلَ اللَّهُ تَعَالَى مِنْ دَاءٍ إِلَّا وَ قَدْ أَنْزَلَ مَعَهُ دَوَاءً؛[1] آیا ما درمان داریم؟ پیامبر فرمود: بله، هیچ دردی را خدا نازل نکرد مگر اینکه دارو را هم به همراه آن درد نازل فرمود...».
توازن عملی
گفتار سوم (بخش اول)
شرور نفسانی و درمان گری
شر در واقع به نقص و عدم بر میگردد؛ و در مقابل، خير به کمال وجود برمیگردد؛ لذا به هر چيزي كه مستلزم نقص يا عین نقص باشد، كلمه شر قابل اطلاق است.
توازن عملی
گفتار دوم
شبهه زدایی در توازن عملی
بحث ما پیرامون توازن عملی و مقیاسهای طبیعت بود که مقدمة آن قبلاً بررسی شد و دیدگاههای مختلفی ارائه گردید. اکنون روی شبهه ها بحث میکنیم که یکی از آنها توازن اخلاق و رشد استعدادهای طبیعی است.
توازن اخلاق و رشد استعدادهای طبیعی
ما میدانیم که بشر همواره در صدد پرورش استعدادهای طبیعی است؛ مثل غریزة جنسی، حُبّ و جاه و مقام و حتی عشق. گاهی این استعداد طبیعی موجب مسرّت و عامل نشاط میشود و گاهی تنفّر ایجاد میکند و موجب حسادت و بغض میگردد و بسیاری از رذائل را در جامعه ایجاد میکند. بنابراین استعدادهای طبیعی را نمیتوان و نباید سرکوب کرد؛ چرا که از یک طرف فضائل میآفریند و از طرفی ایجاد رذائل میکند.
توازن عملی
گفتار اول (سوم)
وجود مقیاسی انسان از نظر فلاسفه
مطلب جالب توجه این است که اکثر فلاسفه، وجود مقیاسی انسان را اینگونه تنظیم میکنند که مثلاً صورت انسان، صورتی از جهان است و لذا انسان نموداری از جهان است و اگر میخواهید به مکتب جهان نظر کنید، به انسان بنگرید که:
توازن عملی
گفتار اول (بخش دوم)
عقل لاهوتی از دیدگاه علامه طباطبائی(ره)
عقل لاهوتی در مقابل عقل ظاهری، همان تفکر انسان در کیفیت خلقت و درک باطن آسمان و زمین است. علامه طباطبایی(ره) میفرماید: عقلِ لاهوتی یکی از مقیاسهای خداوند است. خدای متعال درک و عقل لاهوتی را به من عنایت نمود تا آن چیزهایی را که عقل ظاهری من درک نمیکند باور کنم و بدانم که اینها وجود دارند.