تشکیل خانواده از دیدگاه عرفا
وقتی سیرة عارف روشن شود، اندیشه های او هم در تشکیل خانواده به خوبی ظاهر می شود. عرفا در مورد ازدواج دو نظریه دارند:
عده ای مانند اهل تصّوف معتقدند که انسان عارف نباید ازدواج کند؛ این عقیده مورد انتقاد شدید بسیاری از بزرگان و عرفا قرار گرفته و با استدلال و مستند به قرآن و روایات، آن را نقد و ردّ کرده اند.[1]
خانواده از دیدگاه عرفا
مرحوم «فیض کاشانی» در تعریف خانواده[1] می گوید:
«خانواده» مرکز ولایت و نور خداست و به تعبیر امام باقر علیه السلام خانواده مرکز تجمع محبت و مودت است.
پیامبر (ص) می فرماید: «النکاح سنتی»[2]؛ ازدواج سنت من است و نفرمود: نکاح سنت اسلام است؛ یعنی من اُسوه و الگو شما هستم: «لَقَدْ كانَ لَكُمْ في رَسُولِ اللَّهِ أُسْوَةٌ حَسَنَةٌ».[3] پس شما هم از من پیروی کنید و زندگی من و همسرم خدیجه (س) را الگو و سرمشق زندگی خود قرار دهید، چنانکه پیامبر(ص) در مورد مقام حضرت خدیجه(س) فرمود:
خانواده از دیدگاه قرآن
قرآن در تعریف خانواده می فرماید: «وَ مِنْ آياتِهِ أَنْ خَلَقَ لَكُمْ مِنْ أَنْفُسِكُمْ ْ أَزْواجاً لِتَسْكُنُوا إِلَيْها»؛[1] و از نشانههاى او اينكه از [نوع] خودتان همسرانى براى شما آفريد تا بدانها آرام گيريد.
قرآن خانواده را از آیات انفسی خود می داند.
آیات خداوند بر دو قسم هستند: آیات انفسی و آیات آفاقی
خانواده در اندیشه عارفان
در زمینه مباحث تربیتی و اخلاقی، گفتارها و نوشتارهای زیادی وجود دارد؛ اما در مورد «سلوک خانواده در محضر عرفان» تاکنون کتاب یا رساله مستقلی نوشته نشده است و عرفا نیز در این زمینه بحث مستقلی ندارند؛ بلکه تنها بعضی از عرفا در کتب خود به صورت پراکنده مطالبی را مطرح کرده اند.[1]
خانواده
حقّ زن بر مرد
بعد از تشکیل خانواده، زن و مرد نسبت به یکدیگر حقوقی پیدا می کنند. پیش از این حقوق مرد نسبت به زن و وظایفی که بر عهده زن است را بیان نمودیم. اما باید دانست که زن نیز حقوقی دارد که اسلام تاکید زیادی بر این حقوق دارد و مرد باید آنها را رعایت نماید. برخی از این وظایف را که در روایات آمده، بیان می نماییم.
خانواده
پاداش زن صبور
انجام اعمال شایسته توسط زن در زندگی با همسر و برآورده نمودن نیازهای روحی و روانی شوهر ثواب و پاداشی را برای زن به همراه خواهد داشت.
خانواده
گفته شد هنگامی که دختر و پسر ازدواج کردند و تشکیل خانواده دادند، این تشکیل خانواده حق وحقوق هایی را برای زوجین به وجود می آورد که باید برای زندگی خوب و ایده آل به آن حقوق با تمام وجود عمل نمایند. این حقوق را از فرمایشات معصومین دنبال می کنیم که در این باره احادیث زیادی فرموده اند:
خانواده و جایگاه خانواده در روایات
انسان هنگامی که کسی را به عنوان همسر خود انتخاب کرد با این انتخاب تشکیل یک مجموعه بسیار ارزشمند به نام خانواده داده است. آن هم خانواده ای که دین مقدس اسلام برای آن ارزش قابل توجهی قائل است. به همین دلیل معصومین (ع) در این باره احادیث گوناگونی درباره خانواده بیان نموده اند که در این قسمت به بیان چند مورد از آنها می پردازیم.
یکی از بحثهايی که نوعاً سؤال برانگیز و در عین حال حائز اهمیت و قابل توجه است، علل انحطاط و ضعف مسلمین و پیشرفت و پیروزی غیر مسلمین در زمینههای مختلف اعم از علمی و فرهنگی، صنعت و تکنولوژی، سیاسی و نظامی و دیگر مسائل است. از طرفی در قرآن کریم به آیاتی میرسیم که حاکی از جامعیت و برتری دین مبین اسلام بر سایر ادیان و مکاتب است؛ از جمله در آیه33 سوره «توبه» میفرماید: «هُوَ الَّذي أَرْسَلَ رَسُولَهُ بِالْهُدى وَ دينِ الْحَقِّ لِيُظْهِرَهُ عَلَى الدِّينِ كُلِّهِ وَ لَوْ كَرِهَ الْمُشْرِكُونَ».[1]
گوهر آرامش
موانع آرامش از ديدگاه قرآن و حديث
12. قرض گرفتن
از جمله چیزهایی که در اسلام مذمت شده است، مسأله قرض گرفتن می باشد، قرض نمودن گرچه در مواردی لازم و ضروری و حتی واجب است، امّا در اکثر موارد ضرورت ندارد و انسان می تواند با کمی صبر و تحمل و توکل بر خداوند مشکلش را حل نماید و دست نیاز به سوی کسی دراز نکند و سیرة عملی معصومین (ع) هم چنین بوده است که جز در موارد ضروری قرض نمی كردند.
گوهر آرامش
موانع آرامش از ديدگاه قرآن و حديث
11. چشم و هم چشمی
یکی از علل مهم نگرانی و اضطراب انسان، چشم و هم چشمی می باشد که بسیاری از افراد به آن مبتلا هستند؛ یعنی وقتی می بینند کسی چیزی دارد، آنها هم سعی می کنند آن چیز را تهیه کنند و داشته باشند و نداشتن آن چیز موجب نگرانی و ناراحتی آنان می گردد و احساس کمبود می کنند. امام باقر (ع) در روایتی می فرمایند:
گوهر آرامش
موانع آرامش از ديدگاه قرآن و حديث
10. سوء ظن و بدبینی
سوء ظن از مهمترین رذایل اخلاقی است که نخستین ثمره آن، عدم اعتماد و بهم خوردن آرامش خاطر است. سوء ظن آرامش فرد و جامعه را بر هم می زند. کسی که مبتلا به سوءظن است، از همه کس هراس و وحشت دارد و تصور می کند که همه بر ضدّ او گام بر می دارند و دائماً باید حالت دفاعی به خود بگیرد و نگران این است که نکند به او آسیب برسانند، به همین جهت در قرآن کریم از سوء ظن نهی شده است: ﴿يا أَيُّهَا الَّذينَ آمَنُوا اجْتَنِبُوا كَثيراً مِنَ الظَّنِّ إِنَّ بَعْضَ الظَّنِّ إِثْم﴾؛[1]ای کسانی که ایمان آورده اید از بسیاری از گمانها بپرهیزید، چرا که بعضی از گمانها گناه است.
موانع آرامش از ديدگاه قرآن و حديث
9. حقد و کینه
یکی از رذایل اخلاقی، حقد و کینه است که به معنای به دل گرفتن و دشمنی نمودن است. قلب شخص کینه توز همواره متوجه و مشغول کسی است که مورد کینه او واقع شده است، از این رو آرامش و اطمینان از او سلب می شود و در روایات یکی از عوامل ناآرامیِ انسان شمرده شده است.
گوهر آرامش
موانع آرامش از ديدگاه قرآن و حديث
8- حسد
از جمله مهمترین صفات و رذایل اخلاقی که موجب سلب آرامش انسان می گردد، حسد است. حسد از نتایج کینه می باشد و شخص حسود پیوسته نگران و ناراحت و غمگین است و هر نعمتی را در دست دیگران ببیند بر ناراحتی اش افزوده می گردد و در فکر این است که چگونه او نیز آن را بدست آورد و یا به طرف مقابل لطمه بزند و چون کاری از دستش بر نمی آید دائماً اعصاب و روانش در فشار و ناراحتی است و دنیا برایش تاریک و رنج آور و زندگی اش تلخ و ناگوار است.
گوهر آرامش
موانع آرامش از ديدگاه قرآن و حديث
7. گناه و معصیت
فطرت انسان میل به خوبی ها دارد و انجام اعمال نیک موجب آرامش و ارتکاب معاصی و اعمال زشت سبب اضطراب روحی و عدم آرامش انسان می گردد؛ زیرا قلب و روح انسان، الهی و منتسب به خداوند می باشد، چنانکه خداوند می فرماید: ﴿وَ نَفَخْتُ فيهِ مِنْ رُوحي﴾؛[1]و از روح خود در او دمیدم.
گوهر آرامش
موانع آرامش از ديدگاه قرآن و حديث
6. اندیشه فنا ومرگ
هر فردی بطور قطع می داند که رشته عمر وی پس از مدتی قطع خواهد شد. اندیشه مرگ برای کسانی که آن را آخرین سیر زندگی می دانند، بسیار جانکاه، تلخ و اضطراب آور است. بشر مادی در فکر پناهگاهی است که به روح متزلزل او ثبات بخشد و خود را از این اضطراب و دلهره برهاند. قرآن کریم درباره یهودیان که خود را از دوستان خداوند می دانستند، می فرماید:
گوهر آرامش
موانع آرامش از ديدگاه قرآن و حديث
5. جهل به آینده و افسوس بر گذشته
افسوس بر گذشته و ترس از آینده از جمله عوامل مهم نگرانی و تشویش است، گاهی نگرانی و اضطراب انسان به خاطر آینده است که به صورت مبهم و تاریک در برابر فکر انسان خودنمایی می کند. احتمال زوال نعمت ها، گرفتاری در چنگال دشمن، ضعف و ناتوانی و درماندگی و احتیاج، همه اینها آدمی را رنج می دهد؛ اما ایمان به خداوند رحیم و مهربان که همواره کفایت بندگانش را برعهده دارد، می تواند این گونه نگرانی ها را از بین ببرد و به او آرامش دهد که تو در برابر حوادث آینده، درمانده و ناتوان نیستی و خدایی داری توانا و مهربان که همواره هدایت کننده بندگانش می باشد.
گوهر آرامش
موانع آرامش از ديدگاه قرآن و حديث
4. ابتلا به شداید و مصائب
جهان طبیعت پر از مصایب و بلایا است و هر فردی در طول زندگی خود با یک سلسله از محرومیت ها، شکست ها، حوادث ناگوار و فرساینده، بلاهای زمینی و آسمانی و ده ها گرفتاری دیگر روبرو می گردد که هر کدام از آنها عامل مهمی برای اضطراب، دلهره و غم و اندوه به شمار می روند.
گوهر آرامش
موانع آرامش از ديدگاه قرآن و حديث
3- افزون طلبی و پر توقعی
یکی از عوامل پیدایش اضطراب در انسان، افزون طلبی و پر توقعی است که نتیجه حرص و طمعِ بیش از حد انسان می باشد. حرص، سرچشمه بخل است، زیرا شخص حریص می خواهد همه چیز را برای خود حفظ کند.
گوهر آرامش
موانع آرامش از ديدگاه قرآن و حديث
2- دنیا پرستی و مادیگری
حب و دوستی دنیا، انسان را دچار اضطراب و نگرانی می کند؛ زیرا دنیا دوستان همیشه در آرزوی بدست آوردن دنیا هستند و همواره نگران و مضطرب اند که مبادا آن را از دست بدهند.
گوهر آرامش
موانع آرامش از ديدگاه قرآن و حديث
در قرآن و روایات، موانع متعددی برای آرامش و یا عللی برای اضطراب و نگرانی انسان ذکر شده است که بعضی از این موانع به صورت صریح و روشن و بعضی دیگر از مضمون آیات و روایات استفاده می شود که مهمترین موانعی که مطرح شده است عبارتند از:
گوهر آرامش
عوامل آرامش در قرآن و روایات
عوامل خانوادگی و اجتماعی
3. شب
4. خواب
5. خانه
برخی از پدیده ها در این جهان، از طبیعتی آرام بخش برخوردارند.
خداوند شب را سکونت بخش معرفی می کند و می فرماید: (اللَّهُ الَّذي جَعَلَ لَكُمُ اللَّيْلَ لِتَسْكُنُوا فيهِ)؛[1]خداوند شب را مایه آرامش شما قرار داد. خواب را مایه آسودگی و استراحت قرار داده و می فرماید: (وَ جَعَلْنا نَوْمَكُمْ سُباتا)؛[2]و خواب شما را [مايه] آسايش گردانيديم.
گوهر آرامش
عوامل آرامش در قرآن و روایات
عوامل خانوادگی و اجتماعی
2- قناعت
قناعت در لغت، به معنای راضی بودن به آنچه قسمت و روزی انسان است می باشد و مقابل آن طمع است که به معنای حرص بر چیزی و چشم داشت، فریفته بودن و مال دوستی است.
گوهر آرامش
عوامل آرامش در قرآن و روایات
عوامل اقتصادی و طبیعی
در ادامه بحث از عوامل آرامش، به بیان دو دسته از عوامل یعنی عامل طبیعی و عامل اقتصادی می پردازیم که از جهت اقتصادی و طبیعی موجب آرامش انسان می گردند:
گوهر آرامش
عوامل آرامش در قرآن و روایات
عوامل خانوادگی و اجتماعی
7- هدیه
یکی از عوامل مهم دیگر ایجاد آرامش، هدیه دادن می باشد. در اسلام سفارش و تأکید بسیاری به مسأله هدیه دادن و قبول هدیه شده و آثار فراوانی برای آن ذکر شده که از جمله آنها ایجاد مهر و محبت و برطرف شدن کینه ها و کدورت ها است که سبب آرامش انسان می گردد. وقتی انسان به کسی هدیه می دهد علاوه بر اینکه خود یک احساس خوب و لذت روحی پیدا می کند، موجب ایجاد آرامش در فرد گیرنده هدیه هم می شود و به صورت غیر مستقیم به او ابراز محبت می کند و زبان حالش این است که من تو را دوست دارم و تو برای من با ارزش و با اهمیتی و همین ابراز محبت موجب آرامش روحی شخص گیرنده می شود و اگر کینه و یا کدورتی هم در دلش باشد با دادن هدیه مبدل به مهر و محبت می گردد.