مبحث نهم: قاعده اشتراك
راهكارهاى ابهام زدايى از الفاظ مشترک
مفسر، نيازمند فهم معناى الفاظ مشترک است؛ و گرنه در تفسير قرآن سرگردان و متحير مى شود[1]؛ ازاين رو، ناچار است راهكارها و قرائن تعيين كننده را بشناسد.[2]
قواعد التفسیر
مبحث نهم: قاعده اشتراك
اسباب اشتراك:
1. اختلاف لهجه هاى قبائل عرب در مورد كاربرد الفاظ براى معانى[2] و یا تعدد وضع به حسب نیاز قبائل گوناگون و اختلاط قبائل به خصوص بعد از ظهور اسلام.[3]
قواعد التفسیر
مبحث نهم: قاعده اشتراك
مبحث «اشتراك» از جمله بحث هائی است که علاوه بر «اصول فقه» در علوم دیگری مانند «قواعد تفسير» و «واژه شناسى قرآن» مورد توجه است
قواعد التفسیر
مبحث هشتم: ترادف
ديدگاه های متفاوت در مورد وجود «ترادف»:
در بخش قبل گفته شد که برخی بر این باورند که ترادف در قران و لغت وجود ندارد و برخی معتق بودند در لغت واقع شده اما در قرآن ترادف وجود ندارد. حال ادله و نظر کسانی که بر وجود ترادف قائلند ر ابیان می نماییم.
قواعد التفسیر
مبحث هشتم: ترادف
مبحث «ترادف» از بحث هاى علم واژه شناسى قرآن است كه در دانش «اصول الفقه» و «كتب قواعد تفسير» نيز مطرح شده است.
قواعد التفسیر
نمونه هایی از کارکردهای سیاق واژه ای
بر اساس مطالب بیان شده، مفسّر بايد بداند كه مفهوم بسيارى از كلمات قرآنى به همان معناى لغوى محدود نمى شود، بلكه قرآن آنها را در مفاهيم وسيعى بكار برده و با روش هاى خاص خود چهره هاى گوناگون و معانى گسترده اى براى آنها ابداع كرده است، بطوری که در بسیاری از موارد نمى توان اين نوع كلمات را به هيچ زبانى ترجمه كرد بلکه نیازمند شرحی مختصر در زبان مقصد است.
قواعد التفسیر
مبحث هفتم: سیاق واژه ای
سياق واژه ای، نوعى ويژگى براى واژگان است كه بر اثر همراه بودن آنها با كلمه ها و جمله هاى ديگر به وجود مى آيد؛ به عنوان مثال، جمله: «اِذْهَبْ إلَى الْبَحْرِ» هنگامى كه همراه با جمله «وَ اسْتَمِعْ حَديثَهُ بِاهْتِمامِ» گفته شود، داراى ويژگى و خصوصيتى است كه اگر به تنهايى گفته شود فاقد آن است، به همين دليل، هرگاه جمله اول همراه با جمله دوم باشد، گوياى آن است كه «به نزد مرد دانشمند برو» و وقتى تنها باشد معناى ظاهر آن اين است كه «به سوى دريا برو»
قواعد التفسیر
تفاوت «وجوه و نظائر» با الفاظ مشترک و مترادف
در مبحث گذشته تعریف وجوه و نظائر به عنوان دانش بررسى چند معنايى در بافت قرآن بیان شد.
شاید اولین سؤالی که بعد از بیان این مبحث به نظر برسد این است که این تعریف شامل لفظ مشترک و مترادف نیز می شود و از این جهت دارای اشکال است.
قواعد التفسیر
مبحث ششم: وجوه و نظائر
مفسّر پس از كشف و ریشه یابی، براى نزدیکتر شدن بيشتر به مفاهيم قرآن، بايد بداند كه بسيارى از كلمات، گذشته از معناى ابتدايى و اساسى، در تركيبات و حوزه هاى مختلف، وجوه و چهره هاى گوناگونى به خود مى گيرند و نمى توان همه جا اين كلمات را به یک وجه، معنى نمود.
قواعد التفسیر
وقوع مجاز در قرآن
در این مورد، دو ديدگاه وجود دارد سيوطى مى نويسد[1]: جمهور علماء برآنند كه مجاز در قرآن واقع شده است ولى گروهى وقوع آن را منكر شده اند، از جمله «ظاهريّه، ابن القاص از شافعى ها و ابن خويزمنداد از مالكى ها.»[2]
قواعد التفسیر
2- مجاز: استعمال لفظ در معنايى كه براى آن وضع نشده، اما مناسب معناى حقيقى لفظ است، اگر این این استعمال به جهت علاقه مشابهت باشد به آن استعاره می گویند؛ مانند استعمال لفظ «ماه» در فارسی و یا «قمر» در عربی در فرد زیبا. استعمال لفظ در معناى مجازى نيازى به اجازه وضع كننده آن ندارد، بلكه براساس ذوق و مناسبت معنايى بین معنای حقیقی و مجازی، به كار مى رود کما اینکه مرحوم صاحب کفایه چنین می نویسد:
قواعد التفسیر
حقيقت و مجاز
یکی دیگر از مراحلی که باید مفسر در واژه شناسی به آنها توجه ویژه ای داشته باشد، مباحث مربوط به معانی حقیقی و مجازی است که نتیجه آن به دست آوردن تغییرات بوجود آمده در معانی مفردات قرآن خواهد بود. در رابطه با استعمال لفظ در معانی موضوع له و غیر آن، سه گونه استعمال قابل تصور است:
قواعد التفسیر
مبحث چهارم: دگرگونی های زبان و تئوري های علمی در فهم مفردات قرآن
ممکن است معناى واژه ها در طول زمان دچار تغييراتی گردد. براى نمونه، کلمه «مكروه» در عصر پيامبر ص در آيه(كُلُّ ذلِكَ كانَ سَيِّئُهُ عِنْدَ رَبِّكَ مَكْرُوهاً)[1] به معناى «ناپسند» است؛ به طورى كه شامل گناهان كبيره همچون قتل و زنا نیز می شده است اما این واژه بعد از عصر امام صادق ع به معناى مکروه اصطلاحی تغییر معنی داده است که در عصر ما نيز همين معناى دوم مصطلح است.
قواعد التفسیر
مبحث سوم: ريشه يابى دقیق واژگان
زبان شناسان، زبان ها را به سه دسته اصلی تقسیم کرده اند؛ اول، زبانهای شرقی که دشوارترین زبان ها به شمار می روند؛ مانند زبان های ژاپنی، کرهای و چینی. دوم، زبانهای هند و اروپائی که در این زبان ها، واژه ها بر اساس پسوند و پیشوند ساخته می شوند. این زبان ها از هند تا اروپا گسترده شده اند و در واقع همگی ریشه آریایی دارند. در زبان پارسی که از این نوع زبان است برای ساخت واژه ای که معنای فاعل را بدهد، از اضافه کردن پسوند «نده» به ریشه اصلی فعل(بُن) بهره برده می شود مانند راننده، رونده و ... و یا برای افاده معنای ضدیت پیشوند «دُش» را بر سر واژه ها می آورند؛ مانند دشمن، دشنام، دشنام و ... .
قواعد التفسیر
مبحث دوم: تكيه نکردن بر لغت شناسی ذهنی
یکی از آفت هائی که حوزه تفسیر و بخصوص ترجمه با آن روبروست تکیه بر معانی ذهنی است؛ از آنجائی که زبان فارسی با زبان عربی تعاملات فراوانی داشته است گاهی دیده می شود که مترجم بدون توجه به معنای اصلی واژه در زبان مبدأ، معنای ارتکازی در ذهن خود را بر آیات و جملات روایی تحمیل می کند.
قواعد التفسیر
لغت شناسی
حجيّت قول لغوى در فهم معانى واژگان
حال که باید برای شناسائی واژه های قرآنی به کتابهای لغت مراجعه نمود، سؤال اساسی متفرع بر این مبحث این است که آیا قول لغوی حجت است یا خیر؟!
یکی از بحث های مهمی که در اصول فقه به آن پرداخته می شود بحث از حجیت قول لغوی است؛ بدین معنی که آیا ترجمه و معنایی که لغت دان از یک واژه ارائه نموده است برای ما معتبر است و می توانیم برای آن حجیت قائل شویم یا نه؟
قواعد التفسیر
شناخت معانی لغت و واژگان
مبحث اول: لغت شناسی عصری(مقارن نزول)
یکى از اصول و مسائلى كه بايد مفسر قرآن، به آن عنايت كافى داشته باشد، تحول معانى (سمانتیک) است. مفسر در اين مرحله بايد عارف به تحول زبان باشد، زيرا برخى از واژهها در طول زمان، معانى جديدى پيدا مىكنند، چه بسا واژهاى در عصر نزول قرآن در معنايى ظهور داشته و استعمال آن در آن معنا شايع بوده، ولى اكنون استعمال آن در آن معنا رايج و شايع نباشد، زيرا كلمات در طول زمان و به موجب عواملى، تغيير معنى مى دهند.
قواعد التفسیر
تأثير اقسام وضع در تفسير قرآن
مبحث دوم: کیفیت وضع الفاظ قرآنی
اما در مواجه با این سؤال که وضع الفاظ قرآنی از چه کیفیتی بر خوردار است؟ آیا این الفاظ در معانی شرعیه به کار برده شده اند یا دلالت بر همان معانی لغوی عصر نزول دارند؟ یا به عبارت روشن تر آیا الفاظ قرآن دارای معنائی اصطلاحی هستند یا خیر؟
قواعد التفسیر
تأثير اقسام وضع در تفسير قرآن
همانگونه که بیان شد، اولین گام در فرآیند تفسیر، مراحل مربوط به مفهوم شناسی مفردات و واژگانِ جملاتی است که در آیات بکار رفته است. در مباحث پیش رو سعی شده است تا به برخی از مباحث و قواعدی که در این رابطه وجود دارد، در قالب مباحثی اشاره شود:
قواعد التفسیر
بخش دوم: قواعد معناشناسی واژگانی
انتخاب كلمات و واژههاى به كار رفته در جملات و عبارت هاى قرآنى كاملاً حساب شده است؛ به گونهاى كه اگر كلمهاى از جاى خود برداشته و كلمه ديگرى جایگزين آن گردد با این شرط که تمامى ويژگى هاى كلمه اصلی را ايفا كند، يافت نخواهد شد؛ زيرا گزينش واژه هاى قرآنى به گونه اى انجام شده كه ابن عطيه در اين باره گفته است:
قواعد التفسیر
فصل ششم: دسته بندی قواعد تفسیر
در بیان دسته بندی قواعد تفسیر شیوه های مختلفی دیده می شود؛ پاره ای بدون معیار خاصی این قواعد را بیان نموده اند؛ عبدالرحمن بن ناصر السعدى در کتاب «القواعد الحسان لتفسير القرآن» چنین سبکی دارد؛ وى از نقطه هاى آغاز تفسير مثل کيفيت اخذ تفسير شروع کرده، سپس به قواعد اسباب النزول و برخى قواعد ادبى پرداخته، سپس برخى قواعد محتوايى قرآن را بيان کرده و به آياتى که معانى جامع دارند، ختم نموده است.[1]
مبحث چهارم: نگاهی تطبیقی بین تفسير قرآن و هرمنوتيک
مهمترين مشخصات و مؤلفه های تفسير قرآن مرسوم با رهیافت قواعد تفسیر در برابر تفسير بر اساس هرمنوتيک را می توان به طور اختصار این گونه بیان نمود:
فصل پنجم: رابطه هرمنوتیک و تفسیر
مبحث سوم: هرمنوتيک در ايران
روش تفسير هرمنوتيک متون قدسی که نداى آن از غرب برخاسته شد، پيش از انتقال به زبان فارسى، نخست در آثار عربى توسط اساتيد زبان عرب مطرح گرديد و سپس به طور ناقص و نارسا به آثار فارسى انتقال يافت.
فصل پنجم: رابطه هرمنوتیک و تفسیر
نقد و بررسی تبارشناسی هرمنوتیک.
همانگونه که بیان شد، هرمنوتيک جديد، به رغم نقش ديرين خود که به منزله روش فهم متون، به ويژه متون دينى، دغدغه اصلى خويش را واکاوى فهم بشر قرار داده، اهتمام خود را به تمامى صرف آن نموده است.
فصل پنجم: رابطه هرمنوتیک و تفسیر
تبارشناسی هرمنوتيک
سه مورد از تقسیم بندی تاریخ هرمنوتیک بیان شد. حال به مورد بعدی یعنی هرمنوتیک فلسفی پرداخته می شود.
چهارم فلسفى:
فصل پنجم: رابطه هرمنوتیک و تفسیر
تبارشناسی هرمنوتيک
اين واژه در قرون وسطى به معناى هنر فهم يا دانش تفسير و فهم کتاب مقدّس بود. شلاير ماخر آن را عبارت از روش فهم مطلق متون دانسته است و ديلتاى به معناى روششناسى علوم انسانى پنداشته است. هيدگر آن را در هستى شناسى به کار گرفته است و گادامر، اين کلمه را براى هستى شناسى فهم به خدمت گرفته است.[1]
فصل پنجم: رابطه هرمنوتیک و تفسیر
مبحث اول: مفهوم شناسی واژه هرمنوتیک
براى هرمنوتيک تعريف هاى متعدّدى شده است از جمله:
1 جان مارتين کلادينوس (1759- 1710 م) علوم انسانى را مبتنى بر «هنر تفسير» مى دانست و هرمنوتيک را نام ديگر آن قلمداد مى کرد. هرمنوتيک هنر دستيابى به فهم کامل و تامّ عبارات گفتارى و نوشتارى است البته در مواردى که ابهام رخ مى دهد.
قواعد التفسیر
رابطه هرمنوتیک و تفسیر
مبحث اول: مفهوم شناسی واژه هرمنوتیک
مفهوم شناسی لغوی
واژه هرمنوتيک «hermeneuitic» در اصل يونانى بوده و مصدر آن «ermeneuin» به معناى «تفسير کردن» است.[1] معمولًا عده ای در ريشه يابى لغوى هرمنوتيک، ربط روشنى ميان اين واژه و «هِرمس» برقرار مى کنند.
قواعد التفسیر
2. جواز تفسير قرآن بر اساس قرائت متواتر مسلمانان:
همانگونه که بيان گردید قرآن، غير از قرائات است و قرائات متواتر نيست، اما خود «قرآن» به صورت متواتر از پيامبر اکرم ص به ما رسيده است، که همه مسلمانان نسل بعد از نسل آن را خوانده و مى خوانند و همين قرائت متواتر بر ما حجت است و باید مبناى تفسير قرآن قرار گیرد؛ بنابراین قرائت حفص از عاصم، که بيشترين تطابق را با قرائت متواتر مسلمانان داشته است، باید مبنای تفسیر واقع شود.
قواعد التفسیر
از آنجا که جاى اصلى بحث قرائات در علوم قرآن و تاريخ قرآن است، در اينجا به یک سؤال اساس که در تفسیر باید به آن پرداخته شود، اشاره می گردد:
تفسير قرآن باید بر کدام قرائت باشد؟
در رابطه با این موضوع چند ديدگاه وجود دارد که به دیدگاه اشاره می شود: