قواعد التفسیر
قواعد و ابزار های کشف مقاصد سوره ها(فضائل و خواص سوره ها)
مبحث هشتم: فضائل و خواص سورهها
از پيامبر اسلام ص و ائمه اهل بيت علیهم السلام در ثواب و فضيلت قرائت قرآن و فوائد دنيوى و اخروى تلاوت آيات آن احاديث فراوانى نقل شده است.
قواعد التفسیر
قواعد و ابزار های کشف مقاصد سوره ها
مبحث هفتم: واژه هاى کليدى سوره
با دقت در کلمات و کميت آمارى واژه هاى کليدى به کار رفته در يک سوره و مقايسه آن با ساير سورهها از حیث مجموع کلمات آن سوره، می توان به پيام هاى سوره و از جمله غرض و موضوع اصلى آن را کشف نمود؛
قواعد التفسیر
قواعد و ابزار های کشف مقاصد سوره ها
مبحث ششم: مکى يا مدنى بودن سوره
يکى از مباحث سودمند و علوم قرآنى، شناسایى سورههاى مکى از مدنى است. مکى يا مدنى بودن سوره ها نه تنها در فهم تاريخ و مکان نزول سوره تأثير دارد بلکه در استنباط فقهى و استدلالات کلامى نيز مؤثر است و فصل الخطاب برخى مباحث جنجالى در حوزه علوم قرآنى به شمار مى رود.
ای اهل حرم میر و علمدار نیامد...
قواعد التفسیر
قواعد و ابزار های کشف مقاصد سوره ها
مبحث پنجم: سبب نزول
شناخت سبب نزول آيات و سوره ها، نقش بسيار مهمى در فهم و درک معانى قرآن و کشف اغراض و اهداف سوره ها دارد. به همين جهت مفسران اولين مسئله اى را که در تفسير هرآيه بررسى مى کنند سبب نزول آن است.
قواعد التفسیر
قواعد و ابزار های کشف مقاصد سوره ها
مبحث چهارم: فضاى نزول سوره
راه های دست یابی به «فضاى نزول»
در ترسيم فضاى نزول سوره ها بايد به همه احوال و امورى که به خوبى شرايط عمومى جامعه را تحت الشعاع قرار مى دهند و فضاى فرهنگى و اجتماعى خاصى را مى آفرينند، توجه نمود؛ جنگ يا صلح، امنيت يا خوف، خشکسالى يا فراوانى، پيروزى و شکست، غلبه روحيه ايمان يا کفر يا نفاق در جامعه، حاکميت يأس يا اميدوارى بر مسلمين، شادى و حزن، هريک به گونه اى ساختار فضاى عمومى جامعه را سامان مى دهد.
قواعد التفسیر
قواعد و ابزار های کشف مقاصد سوره ها
مبحث چهارم: فضاى نزول سوره
مفسران عنايت و اهتمام ويژهاى به تبيين «سبب نزول» آيات قرآن نشان داده اند. ولى در رابطه با «فضاى نزول» که مربوط به مجموع يک سوره است مورد عنايت و توجه مفسران واقع نشده و در تفاسير موجود مطرح نشده است.
قواعد التفسیر
قواعد و ابزار های کشف مقاصد سوره ها
مبحث سوم: آيات آغازين و پايانى سوره ها
بى ترديد زيبايى و بلاغت سخن تا حدّ زيادى به عبارات آغازين و پايانى آن بستگى دارد. سخنگو و نويسنده زبردست در ورود و خروج به مقصود از خود حسن سليقه و هنر نشان مى دهد. علماى بلاغت از ديرباز «حسن مطلع» و «حسن مقطع» در هر سوره را از جمله محسّنات بديعى قرآن دانسته اند.
قواعد التفسیر
قواعد و ابزار های کشف مقاصد سوره ها
مبحث دوم: اسامی سوره ها
يکى از علائمى که مفسران را به کشف غرض سورهها راهنمايى مىکند، اسم سوره است. از آنجا که هر اسمى بر مسماى خود دلالت داشته و بايد بين اسم و مسما رابطه و علاقه اى نزديک وجود داشته باشد.
قواعد التفسیر
قواعد و ابزار های کشف مقاصد سوره ها
مبحث اول: قاعده سياق سوره
در بخش دوم در مبحث سیاق واژه ای به معنای لغوی و اصطلاحی سیاق و اقسام آن و بیان شد که قسم اخیر آن تحت عنوان سیاق سوره ها در این بخش مورد بررسی واقع می شود
قواعد التفسیر
تبارشناسی تفسیر ارگانیک یا ساختاری
اشکالات مخالفین ساختار هندسی
به نظر می رسد دو اشکال عمده توسط مخالفین ساختار هندسی مطرح شده است که به طور اجمال به آنها پرداخته می شود:
مبانی و پیش فرضهای تفسیر ساختاری
مبحث اول: ادله توقیفی بودن ترتیب آیات قرآن
3- دلائل روایی
امام محمد باقر ع به وضوح اهميت فوق العاده توجه به همبستگى و پيوستگى آيات را در تفسير قرآن ترسيم مى کند و عواقب و پيامدهاى ناگوار تفسير گسسته را هشدار مى دهد.
قواعد التفسیر
تبارشناسی تفسیر ارگانیک یا ساختاری
مبانی و پیش فرضها تفسیر ساختاری
یکى از پایههاى اساسى نگرش ساختاری به سورهها، توقیفى بودن چینش آیات در سوره است، به گونهای که اگر کسى به اجتهادى بودن ساختار سورههاى قرآن گرایش داشته باشد، دیگر مجالى براى پذیرش این نظریه نخواهد داشت؛ زیرا در این صورت نظم فعلى آیات را محصول تلاش و اجتهاد صحابه می داند و طبیعى است که چنین کارى نمی تواند از اشتباه یا کج سلیقگى به دور باشد. از این رو دیگر نوبت بررسى حکمتها و ظرافتهاى ارتباط بین آیات نمی رسد.
معناشناسى فراگير متن
فصل اول: مفهوم و تبارشناسی تفسیر ارگانیک یا ساختاری[1]
دیدگاه ها در مورد تفسیر ارگانیک یا ساختاری
ديدگاه نخست: تناسب فقط بين آياتى است که در يک مرحله نازل شده است:
شهيد دکتر بهشتى در کتاب روش برداشت از قرآن تحت عنوان «درک ارتباط ارگانيک آيات قرآن» اين نظريه را مطرح کرده است
تبارشناسی تفسیر ارگانیک یا ساختاری[1]
از دير زمان هر مفسری که از دريچه تناسب و ساختار واحد آيات، به سوره هاى قرآن نگريسته است، ارتباط آنها را در مجموع سوره درک کرده و با شور فراوانی از اهميت آن سخن گفته است.
قواعد التفسیر
مفهوم و تبارشناسی تفسیر ارگانیک یا ساختاری[1]
مبحث اول: مفهوم تفسیر ارگانیک یا ساختاری
در هر عصری به تناسب نیازها و شرایط موجود، برای یافتن پاسخهای مناسب به چالشها و سؤالات معرفتی، یک نوع بازخوانی در کلام الهی، رخ می دهد. تحول تفسیر قرآن از روایی به اجتهادی در سده پنجم هجری توسط شیخ طوسی، نمونهای از این بازخوانی است.
قواعد التفسیر
مبحث یازدهم: عدم مخالفت تفسير قرآن با مفاهیم قطعى
عدم مخالفت تفسیر با علوم تجربى قطعى
علوم تجربى شامل «علوم طبيعی»؛ مانند كيهان شناسى، زمين شناسى و پزشكى و «علوم انسانى»؛ مانند تاريخ، جامعه شناسى، مديريت و اقتصاد، مى شود. اين علوم، غالباً در بر دارنده نظريه هاى ظنى علمى است؛ اما گاهى گزاره هاى قطعى را بيان كند.
قواعد التفسیر
مبحث یازدهم: عدم مخالفت تفسير قرآن با مفاهیم قطعى
عدم مخالفت با مطالب قطعى عقلى
تاريخ ديانت بشر، زيانهاى جبران ناپذيرى را در اثر راندن عقل از حريم فهم وحى متحمل شده است. كافى است تنها نگاهى دوباره به جمود آباى كليسا در قرون وسطاى مسيحى شود، تا فاجعه تلخ دين گريزى و دين ستيزى فراگير جهان غرب مشاهده گردد. همچنان كه جريان دگرگونى مسير تاريخ اسلام در واقعه صفين و در پى خرد سوزى خوارج و استمرار همين كژ راهه با سطح بينى و استناد به «لا حكم الا لله»، بدون تعمق در مفاد حقيقى آن، و نيز جمود بر ظواهر و عقل ستيزى اهل حديث در ميان عامه و شيعه، انسان دين فطرى توحيدى و شريعت پاك محمد ص، را از حقيقت خود واژگونه ساخت، كه جز قشرى بى خاصيت و ايستا از آن آيين حركت آفرين و بركتزا باقى نگذاشت.
قواعد التفسیر
مبحث یازدهم: عدم مخالفت تفسير قرآن با مفاهیم قطعى
آنچه بر یک مفسر واجب است تا در تفسیر خود از قرآن کریم به توجه کامل داشته باشد عدم مخالفت تفسیر با برخی مفاهیم قطعی و یقینی است. زیرا با گسترش علوم، بسیاری از مباحث علمی روز که تا مدتها ناشناخته بود به واسطه استدلالات عقلی و یا به صورت تجربی ثابت شده اند. لذا مفسر نمی تواند و نباید مطلبی در مخالفت با این نوع مطالب قطعی بیان نماید. برای نمونه مدتهاست که ثابت شده خورشید ثابت است و زمین به دور آن در گردش است، حال اگر مفسری مطلبی خلاف این موضوع بیان نماید مورد اشکال واقع می گردد.
قواعد التفسیر
مبحث دهم: معناشناسى متناظر متن (لزوم تفسير موضوعى)
چه وقت مى توان يك ديدگاه را به متنی مانند قرآن نسبت داد؟ به بيان ديگر آيا در مواجهه با قرآن، مى توان به يك رشته نظريات روشن در مسائل اصلى مرتبط به حيات انسان دست پيدا نمود يا آنكه چنين تصوير شفافى دست نايافتنى است و ما همواره با قطعه قطعه از معناهاى بريده اى رويارو هستيم كه هرگز به يك نگرش همه جانبه و نهايى نمى پيوندند؟
قواعد التفسیر
مبحث نهم: توجه به سبب نزول
راه های شناسائی اسباب نزول
یکی از مباحث مطرح در این بخش شناسایی سبب نزول است. می توان گفت مهمترين مسأله در اسباب نزول، شناختن مصدر و مأخذ سبب نزول است. دانشمندان تفسير و حديث گفته اند، مأخذ سبب نزول روايات و سخنان منقول از صحابه است كه خود شاهد صحنه نزول آيات بوده اند و سخنانشان بر مبناى رأى شخصى و اجتهاد فكرى نيست.
قواعد التفسیر
مبحث نهم: توجه به سبب نزول
میزان استفاده از روایات اسباب نزول در تفسیر
استفاده از روایات اسباب نزول تا حد زیادی در بین مفسرین مورد توجه است اما در رابطه با میزان و کمیت این بهره مندی اختلاف است؛ به این معنی که برخی مانند علامه طباطبائی با یک نگاه حداقلی به مبحث سبب نزول می نگرند و به نوعی نقش اسباب النزول را در تفسير كاهش داده اند
قواعد التفسیر
مبحث نهم: توجه به سبب نزول
فائده سبب نزول
مهمترین و عمده ترین فائده شناخت سبب نزول، قرينه بودن آن در فهم و تفسير آيات است.
قواعد التفسیر
مبحث نهم: توجه به سبب نزول
توجه به سبب نزول که از دیر زمان مورد توجه مفسران بوده یکی از گامهای اولیه و مهم در فهم و تفسير آيات است؛ زيرا علم به سبب، موجب علم به مسبّب مى شود.
قواعد التفسیر
مبحث هشتم: قاعده جرى
جاعلان تطبيقات ناروا
تحقيقات نشان مى دهد كه در جعل اخبار كذب در زمينه تفسير و تطبيق دو دسته نقش داشته اند؛ يكى دشمنان و ديگرى غاليان چنانکه امام علی ع فرمودند: «هَلَكَ فِيَّ رَجُلَانِ مُحِبٌّ غَالٍ وَ مُبْغِضٌ قَالَ»[1]. هدف اصلى معاندان هم ضربه زدن به دين و اهل بيت علیهم السلام بوده است.
قواعد التفسیر
مبحث هشتم: قاعده جرى
دلايل قاعده جرى
ج) احاديث
سومین دلیل بر قاعده جری و تطبیق، وجود جری در روایات و احادیث اسلامی است.
همانطور كه قبلًا اشاره شد، در برخى احاديث منقول از اهل بيت علیهم السلام به طور صريح قاعده «جرى» بيان شده و در برخى به صورت غيرصريح از آن ياد شده است.
قواعد التفسیر
مبحث هشتم: قاعده جرى
دلايل قاعده جرى
ب) آيات قرآن
برخى آيات قرآن، دليل يا شاهد قاعده «جرى» قرار گرفته است؛ از جمله:
قواعد التفسیر
مبحث هشتم: قاعده جرى
دلايل قاعده جرى
دلايل متعددى در مورد صحت قاعده «جرى» و جواز اجراى آن در مورد آيات قرآن، بيان شده است؛ از جمله:
قواعد التفسیر
مبحث هشتم: قاعده جرى و تطبیق
كاربردهاى قاعده جرى و تطبیق در روایات
1. بيان مصاديق الفاظ عام
گاهى در آيات قرآن، يك واژه عام به كار رفته كه به وسيله احاديث، مصاديق و موارد آن روشن می شود.
قواعد التفسیر
مبحث هشتم: قاعده جرى و تطبیق
بررسى تمايز قاعده جرى از مفاهيم ديگر
به نظر مى رسد كه لازم است چند اصطلاح از همديگر متمايز شود؛ تا معناى «قاعده جرى» روشن شود و تفاوت آن با اصطلاحات ديگر مشخص گردد