معرفت

قواعد التفسیر

مبحث هشتم: قاعده جرى

جاعلان تطبيقات ناروا

تحقيقات نشان مى ‏دهد كه در جعل اخبار كذب در زمينه‏ تفسير و تطبيق دو دسته نقش داشته ‏اند؛ يكى دشمنان و ديگرى غاليان چنانکه امام علی ع فرمودند: «هَلَكَ فِيَّ رَجُلَانِ مُحِبٌّ غَالٍ وَ مُبْغِضٌ‏ قَالَ»[1]. هدف اصلى معاندان هم ضربه زدن به دين و اهل بيت علیهم السلام بوده است.

امام باقر ع فرمودند: «رَوَوْا عَنَّا مَا لَمْ‏ نَقُلْهُ‏ وَ لَمْ‏ نَفْعَلْهُ‏ لِيُبَغِّضُونَا إِلَى‏ النَّاسِ»[2] و شيخ صدوق در عيون اخبار الرضا آورده است كه يكى از اصحاب امام رضا به آن حضرت مى‏ گويد: اى فرزند رسول خدا! نزد ما از روايات مخالفان شما در فضايل أمير مؤمنان و شما خاندان، رواياتى هست كه امثال آن را در بين روايات شما نمى‏بينيم، آيا به آنان معتقد شويم؟ حضرت فرمود: پدرم از پدرش و آن حضرت از جدّ خود برايم روايت كردند كه حضرت رسول اكرم فرمودند: هر كس به سخنگويى گوش فرا دهد او را عبادت كرده است؛ اگر آن سخنگو از جانب خدا سخن گفت او خدا را عبادت كرده‏ است و اگر از جانب ابليس سخن مى‏ گفت، ابليس را عبادت كرده است. سپس فرمود:

مخالفان ما سه نوع خبر در فضايل ما جعل كرده‏ اند: 1- غلوّ؛ 2- كوتاهى در حقّ ما؛ 3- تصريح به بدى‏هاى دشمنان ما و دشنام به آنان. وقتى مردم اخبار غلوّ آن دسته را مى‏ شنوند، شيعيان ما را تكفير مى‏ كنند و مى ‏گويند: شيعه قايل به ربوبيّت ائمه‏ خود مى ‏باشد. وقتى كوتاهى در حق ما را مى‏ شنوند، به آن معتقد مى ‏شوند و وقتى بدى‏ هاى دشمنان ما و دشنام به آنان را مى‏ شنوند، ما را دشنام مى ‏دهند.[3]

در جای دیگر از امام رضاع نقل است كه فرمودند: مخالفان ما اخبارى را در فضايل ما و معايب دشمنان ما جعل كرده ‏اند تا مردم نسبت به ما بدبين شوند.[4]

علامه شوشترى مى‏گويد:

گمان مى ‏كنم اخبارى كه از طريق عامّه در تفسير آيه‏ (وَ النَّجْمِ إِذا هَوى)[5]‏ آمده كه مراد از آن «سقوط ستاره در خانه‏ على بن أبى طالب ع، نشانه‏ امامت اوست»، از قبيل رواياتى باشد كه مورد اشاره‏ى امام رضا ع بوده است. متأسفانه بعضى از شيعيان نيز از روى غفلت، اين خبر را نقل كرده‏ اند، بدون اين كه در آن بينديشند كه كوچك‏ترين ستاره، بزرگ‏تر از كره‏ زمين است، پس چگونه ممكن است ستاره‏اى در يك خانه‏اى كوچك فرود آيد.[6]

در زمان ائمه، كسانى بوده ‏اند كه با انتساب خود به ايشان، جريان غلوّ در دين را به راه انداختند، ائمه‏ اهل بيت علیهم السلام هيچ گاه اين جريانات را مورد تأييد قرار نداده، بلكه هميشه در برابر آنها تندترين موضع گيرى ­‏ها را داشته ‏اند.

دروغ پردازى غلات تا حدّى بوده است كه در روايات، غالى با نشان دروغ گويى معرفى شده است. امام باقر عليه السّلام در جواب فردى كه پرسيد: غالى كيست؟ فرمود: «غالى ‏كسى است كه درباره‏ ى ما سخنانى مى‏ گويد كه ما درباره‏ ى خويش نمى ‏گوييم.[7]

يونس بن عبد الرحمن مى ‏گويد: در عراق، عدّه‏اى از اصحاب امام باقر ع و تعداد زيادى از اصحاب امام صادق ع را ملاقات كردم و كتاب‏هاى حديثى آن‏ها را گرفتم و بعدا بر امام رضا ع عرضه كردم. ايشان بسيارى از احاديث موجود در آن‏ها را انكار كرده، فرمود: ابو الخطّاب- كه لعنت خدا بر او باد- بر امام صادق ع دروغ بست. از آن زمان تا به امروز، ياران او اين گونه احاديث جعلى را در لابه‏ لاى كتاب‏ هاى اصحاب امام صادق ع وارد كرده ‏اند؛ بنابراين، احاديث خلاف قرآن را نپذيريد، زيرا سخنان ما موافق قرآن و سنّت است.[8]

ائمه هم چنين در برابر تفسيرهاى تطبيقى ارايه شده از سوى غلات صريحا موضع گرفته‏ اند. داود بن فرقد گويد: امام صادق عليه السلام فرمودند: در مورد هر آيه ‏اى نگوييد: مراد فلانى است يا فلانى! در قرآن، احكام حلال و حرام، اخبار گذشتگان، پيش‏گويى‏ هايى درباره‏ آيندگان و احكام قضا نيز وجود دارد.[9]