تکامل عملی
هدايت به معناي واقعي
هدايت به معناي واقعي زمانی محقق میشود كه از ناحية خداي سبحان باشد و زمانی هدایت از طرف خداي سبحان تحقق مییابد كه آدمي را به صراط مستقيم كشانيده و با انبيا عليهمالسلام همراه كند و علامت آن نيز اين است كه برگشت همة افعال انسان به توحيد و اقامة دعوت حق و عبوديت و تقوا باشد.
تکامل عملی
رسیدن به کمال با رعایت تقوا و ترک گناه
یکی از آثار تصفیة نفس، پرهیز از گناه است، چنانکه از شرائط مهمّ موفقیت در تحصیل علوم شرعی است. کسی که مرتکب کار حرام شود، قلبش تیره و تار میگردد و دیگر قابلیت تابیدن نور کمال را ندارد.
حتی گناهی به ظاهر کوچک ممکن است که آدمی را به بدبختی بکشاند و برای همیشه از تحصیل کمال محروم و به مقدسات و ارزشها بدبین کند.
تکامل عملی
مظاهر جلال الهی
آنچه خوانديم درمورد صفت جمال خداوند بود. اما صفت جلال خداوند چگونه است؟ همانطور كه بيان شد: «وَ مَا يَتَعَلَّقُ بِالقَهرِ فَهُوَ الجَلاَل ...»؛[1] هر چیزی که متعلق به قهر خداست مثل قهر و غضب، منشأ صفات جلالیة خداوند است. حضرت موسی عليهالسلام نسبت به فرعون مظهر جلال خدا بود، اما نسبت به مؤمنین مظهر جمال خداوند بود؛ یعنی نسبت به مؤمنین رحمت، هدایت و نور بود، اما نسبت به فرعون و فرعونيان خشم، غضب و غلبه بود. ما انسانها هم بايد به گونهای باشیم که نسبت به مسائل دیني، صفت جمال خدا باشیم و نسبت به بیدینی و لاابالیگری، صفت جلال خدا باشيم.
تکامل عملی
ترحّم از مظاهر جمال الهی
هر چیزی که در جهان مربوط به لطف خداست از صفات جمال میباشد؛ مثلاً رحمت از الطاف خداوند است که به بشر ترحّم میکند و اگر ترحّم نکند و انسان را به خودش واگذارد، انسان از هر طرف منهدم خواهد شد. پزشکان میگویند که در انتهای فضای دهان سوراخی وجود دارد که برای تنفس است و یک پردۀ نازکی بین آن و دهان حائل است که هر وقت غذا میخوریم، این پردة کوچک جلوی این منفذ قرار گرفته و مانع ورود غذا میشود و بعد از فرودادن غذا دوباره به حالت اول برمیگردد. پزشکان میگویند که اگر ذرهای از غذا به درون منفذ راه پیدا کند، خطر مرگ حتمی است. چقدر شما در شبانهروز غذا میخورید!؟ چرا هیچ اشتباهی در بالا و پایین رفتن این پرده ایجاد نمیشود؟ این نمونة کوچکی از رحمت خداوند است که از صفات جمال به شمار میرود.
تکامل عملی
مشکل سوم: تکامل نفس
سومین مرحله از مراحل سهگانة بازیابی نفس، مرحلة تکمیل یا تکامل نفس است. تکامل نفس میتواند هم از مظاهر جلال خدا باشد و هم میتواند از مظاهر جمال خداوند باشد و برای اینکه مطلب روشن شود، صفات کمالیه و جمالیه را تعریف میکنیم:
تکامل عملی
کسب مهارت در اصلاح نفس
اصلاح نفس مثل شنا كردن در درياي بسيار عميق است و شنا در درياي عميق نيازمند غوّاصي است و غوّاصي هم نيازمند مهارت است، چراکه بدون مهارت نميتوان غوّاصي كرد؛ يعني هيچ كس بدون مهارت خودش را به دريا نمياندازد. اصلاح نفس نیز اينگونه است؛ يعني براي اصلاح نفس هم كه دومين مرحلة بازيابي است نياز به مهارت داريم.
تکامل عملی
مواظبت از ایمان در کنار اصلاح نفس
قرآن کریم همة افراد با ايمان را به صلح و سلام و تسليم بودن در برابر فرمان خدا دعوت مىكند. از منظر این کتاب آسمانی، صلح و آرامش تنها در پرتو ايمان امكانپذير است و تنها به اتكاء قوانين مادى هرگز جنگ و ناامنى و اضطراب از دنيا برچيده نخواهد شد؛ زيرا عالم ماده و علاقة به آن، همواره سرچشمة كشمكشها و تصادمها است و اگر نيروى معنوى ايمان، آدمى را كنترل نكند، صلح غير ممكن است. بلكه مىتوان گفت از دعوت عمومى اين آيه، كه همة مؤمنان را بدون استثناء از هر زبان و نژاد و منطقة جغرافيايى و قشر اجتماعى، به صلح و صفا دعوت مىكند، استفاده مىشود كه در پرتو ايمان به خدا، تشكيل حكومت واحد جهانى كه صلح در ساية آن همه جا آشكار گردد امكانپذير است.
تکامل عملی
دیدگاه امام خمینی رحمه الله دربارة اصلاح نفس
به فرمودة امام خمینی رحمه الله علیه تمام مفاسد روحانى و اخلاقى و اعمالى، از حبّ به دنيا و غفلت از حق تعالى و آخرت است و حبّ به دنيا، سرمنشأ هر خطيئه است،[1] چنانچه تمام اصلاحات نفسانى و اخلاقى و اعمالى، از توجه به حق و دار كرامت آن و از بي علاقگى به دنيا و عدم ركون و اعتماد به زخارف آن است.[2]
تکامل عملی
فصل پنجم
مشکل دوم: اصلاح نفس
دومين مرحله از مراحل سهگانة بازيابي نفس، مرحلة اصلاحات است؛ گاهي مشکلِ انسان اصلاحاتی است که میخواهد انجام دهد و واقعاً نميداند چه چيز را و چگونه بايد اصلاح كند؟ لذا برای روشن شدن مفهوم اصلاحات، به جهات و ابعاد مختلف آن میپردازیم:
تکامل عملی
تساهل و تسامح از منظر شهید مطهری
استاد معظّم شهید مرتضی مطهّری میفرماید: امر به معروف و نهى از منكر در اسلام بيانگر اين است كه اوّلاً معروف و منكر وجود دارند و امورى عينى و مشترك و شناختپذير هستند و ثانياً هر فرد وظيفه دارد تا ديگران را به انجام معروف وادار سازد و از انجام منكر باز دارد؛ از اينرو اصل امر به معروف و نهى از منكر عين مداخله و حسّاسيّت نسبت به عقايد و رفتار ديگران است و با تساهل در معناى غربى هيچ سازگارى ندارد.
تکامل عملی
در بحث تکامل عملی رسیدیم به دو مشکل اساسی که تا حدودی مشکل اول مورد بررسی قرار گرفت و آن این بود که اندیشهها، تأثیر بسزایی در روند تکاملی انسان دارد و در روایات ما نیز به این موضوع بسیار مبسوط پرداخته شده است. اینک مشکل دوم را مورد بررسی قرار میدهیم که بازبینی نفس و یا مشکلات عدم بازبینی نفس میباشد.
تکامل عملی
محوریّت افکار در تکامل
رسیدن به معقول و کمال واقعی یعنی اينكه همة اندیشهها و رشدهای فکری خود را بر یک محور قرار دهیم و آن محور، ذات خداوند است. سیر تکاملی همان است كه اويس قرني به آن رسيد، اویس اگر اویس شد به خاطر این بود که آنقدر خوف داشت که اگر آية عذاب برايش ميخواندند از هوش ميرفت.
تکامل عملی
کمال انسان در محاسبة اعمال
بلند طبعی و بریدن طمع و امید از دیگران در راه تقویت عمل، بر هر مسلمانی لازم است. با رعایت این اصلِ اساسی است که شخصیتِ عملی انسان محفوظ میماند و در پرتو آن میتواند سربلند و به دور از وسوسههای شیطان درون و برون زندگی کند. آن کسی که به دنبال بررسی و محاسبة دقیق اعمال و کردار خویش است، خود را عزیز کرده و شخصیت ایمانی خود را نیز حفظ کرده است.
تکامل عملی
اقسام تکامل
مطلب دیگری که لازم به ذکر است این است که تکامل عملی دارای دو بُعد است:
برخی از انسانها میخواهند تكامل را در ابعاد شخصی سوق داده و به آن جلوة فردی دهند و بعضی دیگر نیز میخواهند آنرا همگانی کنند. حقيقت اين است كه سير تكاملي انسان از حيوانيت آغاز ميشود و به سوي انسانيت كمال مييابد و اين اصل، هم دربارة فرد صدق ميكند و هم دربارة جامعه صادق خواهد بود.
تکامل عملی
تکامل از منظر قرآن
قرآن کریم در سوره هود، تکامل را در سه چیز میداند:
«إِنَّ الَّذينَ آمَنُوا وَ عَمِلُوا الصَّالِحاتِ وَ أَخْبَتُوا إِلى رَبِّهِمْ أُولئِكَ أَصْحابُ الْجَنَّةِ هُمْ فيها خالِدُون»؛[1] كسانى كه ايمان آوردند و كارهاى شايسته انجام دادند و در برابر پروردگارشان خضوع و خشوع كردند، آنها اهل بهشتند و جاودانه در آن خواهند ماند!
تکامل عملی
سیمای متّقین و ابرار
امیرالمؤمنین علیهالسلام میفرماید: «... قَدْ بَرَاهُمُ الْخَوْفُ بَرْيَ الْقِدَاحِ يَنْظُرُ إِلَيْهِمُ النَّاظِرُ فَيَحْسَبُهُمْ مَرْضَى وَ مَا بِالْقَوْمِ مِنْ مَرَضٍ وَ يَقُولُ لَقَدْ خُولِطُوا ...»؛[1] بیم خداوند متعال آنان را به سان پیکانهای باریکی که تراشیده شده لاغر و نحیف کرده است. کسی که آنان را میبیند، خیال میکند که بیمارند، در حالی که بیماری ندارند و ترس از جهنم آنان را لاغر کرده است و میگوید: اینان دیوانه شدهاند... .
تکامل عملی
مقام علیین در انتظار ابرار
مقام عليين در انتظار ابرار (نيكان و مقربان درگاه خداوند) است. کسانی كه نامة اعمالشان در يك ديوان كل كه بيانگر تمام اعمال مؤمنان است قرار دارد، ديوانى كه بسيار بلند مرتبه و والا مقام است. اين وعدهاي است كه خداوند در كتابش داده، چراکه وقتی هدف نامحدود شد، خدای متعال نیز مقامی را عطا میکند که قابل فهم و درک نیست، آنجا که میفرماید: «إِنَّ كِتَابَ الْأَبْرَارِ لَفِى عِلِّيِّين»؛[1] نامه اعمال نيكان در «عليّين» است!
تکامل عملی
مراحل تکامل به لحاظ تزکیة نفس
حكيم سبزواري[1] ميگويد: انسان براي رسيدن به تكامل بايد تزكية نفس داشته باشد و تزكية نفس چندین مرحله دارد که دو مرحله از آن را اشاره میکنیم:
1. تخليه؛ يعنى پاك سازى باطن و روان از رذايل اخلاقی.
2. تحليه؛ این کلمه از مادة «حُلّى» به معناى زيور است؛ پس تحليه يعنى به زيور آراستن. اين كلمه در علم اخلاق به معناى آراستگى به مكارم اخلاق است.
تکامل عملی
تکامل عملی با رعایت سه کلمه
در روایات و دعاهای مأثوره وارد شده است که برای شناخت خود و رسیدن به تکامل عملی و اهداف نامحدودی که برایش آفریده شدهایم، باید سه کلمه را برای همیشه ملکة ذهنی خود قرار دهیم که نشانة ادب بنده در پیشگاه خالق اوست و آن سه کلمه این است: «هو الذی، انت الذی، انا الذی».
تکامل عملی
عظمت روح انسانی
انسان دارای دو بُعد است: 1. بُعد الهی؛ 2. بُعد مادّی.
بُعد الهي انسان نیازمند ارادة قوی و بالایی است، برخلاف جنبة مادي انسان كه نیازمند به چنین ارادهای نیست. بُعد مادي انسان منشأ طبيعت و تمايلات حيوانى اوست و بُعد الهى او منشأ فطرت و تمايلات فوق حيوانى میباشد. همين بُعد است كه به انسان مقامى مىدهد كه فرشتگان به خاطر آن مقام مأمور به سجده بر انسان شدهاند، همان طور كه خداوند در جريان تكميل آخرين مرحله از مراحل وجودى انسان فرمود: «وَ نَفَخْتُ فيهِ مِنْ رُوحي فَقَعُوا لَهُ ساجِدينَ».[1]
توازن در خانواده
توازن در انتخاب همسر زیبا و دیندار(بخش دوم)
نکات مهم:
نکته اول: تناقض و گرفتاری غرب در مسئله زیباشناسی
از نظر برخی، حوزههای زندگی غربی زیبایی همچون اقتصاد، زیبایی همانند ماشین محرکی است که انسان را به حرکت میافکند و منابع اقتصادی افراد را بکار انداخته و منبع درآمد و مایه کسب و کار میگردد. دختر زیبا و آرایش کرده میتواند با بدن عریان در کنار ماشین آخرین مدل فروخته شود، کار بگیرد، منشی مدیر کارخانهای شود، مهماندار هتلها و رستورانها و هواپیماها در پروازهای داخلی و خارجی شود. زیربنای تولید و پخش و تقسیم ثروت، جلوهها و مظاهر زیبایی است، اما دین، اخلاق، فلسفه، علم، ادبیات و هنر همه روبناهائی محسوب میشوند که اگر آن زیربنا یعنی زیبایی و آزادی شهوت وجود داشت، رنگ و بویی میگیرند و گرنه جایگاه و ارزش خود را از دست میدهند.
توازن در خانواده
توازن در انتخاب همسر زیبا و دیندار(بخش اول)
مبحث اول: تولید آثار هنری از مبدأ حس زیبادوستی است.
فطرت انسان آن چنان زیبادوست است که خلق آثار هنری را بر پایه حس زیبادوستی میداند، حتی «السیس کارل» در کتاب «انسان موجود ناشناخته» مینویسد: «انسانهای ابله و دیوانه نیز توانایی تولید آثار هنری را دارند، بنابراین بیدار کردن حس زیبادوستی در نهاد انسانها یک ضرورت اولیه است».[1]
توازن در خانواده
تفاوت عشق و شهوت در کیفیت و هدف
عشق توأم با فداکاری، از خودگذشتگی، سوز و گداز، هوشیاریدهنده است و عشق از آنرو که متصل به صفات بیمنتها و کمالیه خداوند باری تعالی است، عاشق، معشوق خود را دارای تمام صفات کامل و خصلتهای مبتکرانه مییابد. «الیه ترجعون».
توازن در خانواده
توازن در کفویت در آیینه روایات:
بر دقت در انتخاب همسر، روایت اهل بیت (ع) تاکید بسیار شده است. امام صادق (ع) می فرمایند: «إِنَّمَا الْمَرْأَةُ قِلَادَةٌ فَانْظُرْ إِلَى مَا تَقَلَّدُه»[1] همانا زن طوق است، پس بنگر که چه طوقی به گردن میافکنی. نبی مکرم اسلام (ص) نیز میفرمایند: «إِنَّمَا النِّكَاحُ رِقٌّ، فَإِذَا أَنْكَحَ أَحَدُكُمْ وَلِيدَةً فَقَدْ أَرَقَّهَا، فَلْيَنْظُرْ أَحَدُكُمْ لِمَنْ يُرِقُّ كَرِيمَتَه»[2] ازدواج طوق بندگی است. بنابراین هر کس از شما دختر خود را شوهر دهد او را به بندگی داده است. پس هر یک از شما باید بنگرد که دختر خود را به بندگی چه کسی میدهد.
بسم الله الرحمن الرحیم
توازن خانواده
هنگامی که به عالم مراجعه میکنیم، آن را دارای موازین و قوانینی مییابیم که نظام هستی بر آنها استوار شده است. این موازین را پروردگار متعال در نهاد آن قرار داده است. عشق و محبت زن و شوهر از سنخ همین قوانین تکوینی است که نمیتوان آن را قراردادی دانست بلکه کاملا واقعی هستند. در وِزان و مطابق قوانین تکوینی و نظام هستی، خداوند متعال موازین تشریعی نیز وضع کرده است که اگر این توازن نباشد، با آسیبهایی روبرو خواهیم شد که زندگی را به مانند برگهای درخت خشکیده تبدیل خواهد کرد.
گفتار دهم (بخش سوم)
ویژگی نداهای درونی انسان
پس وجدان سرکوب شدنی است، این است که ما در بحث توازن میگوییم اگر توازن را رعایت کنید این نداهای درونی از بین نمیرود، نداهای تشریعی به نداهای درونی جلوه میبخشد.
گفتار دهم(بخش دوم)
نمونه هایی از بیداری وجدان در تاریخ
در تاریخ هم داستانهایی از این قبیل داریم؛ مثلاً در ماجرای بمباران شهر «هیروشیما» وقتی که آن افسر آمریکایی بمب را در این شهر انداخت و 90 هزار نفر بیگناه را مقتول و مسموم و مجروح کرد و رئیس جمهور وقت آمریکا هم به او مدال افتخار داد و آنهمه تعظیم و تکریم در حقش در رسانهها شد، روزی در سرمقالة یک روزنامه دید که نوشته شده: «جنایت یک افسر آمریکایی در هیروشیما»، اینجا بود که وجدانش آرامش را از او گرفت و حتی در خواب هم آسایش نداشت و دیوانه شد و سرانجام هم با یک آمپول او را کشتند.