معرفت

تکامل عملی

مقام علیین در انتظار ابرار

مقام عليين در انتظار ابرار (نيكان و مقربان درگاه خداوند) است. کسانی كه نامة اعمالشان در يك ديوان كل كه بيانگر تمام اعمال مؤمنان است قرار دارد، ديوانى كه بسيار بلند مرتبه و والا مقام است. اين وعده­اي است كه خداوند در كتابش داده، چراکه وقتی هدف نامحدود شد، خدای متعال نیز مقامی را عطا می­کند که قابل فهم و درک نیست، آنجا که می­فرماید: «إِنَّ كِتَابَ الْأَبْرَارِ لَفِى عِلِّيِّين»؛[1] نامه اعمال نيكان در «عليّين» است!

«عليين» جمع «على» (بر وزن ملى) در اصل به معنى مكان بالا يا اشخاصى‏است كه در محل بالا مى‏نشينند و به ساكنان قسمت­هاى مرتفع كوه‏ها نيز اطلاق شده است و در اينجا جمعى آن را به معنى «برترين مكان آسمان» يا «برترين مكان بهشت» تفسير كرده‏اند.

آیة مذکور موقعیّت افراد ممتاز و مؤمن را روشن می­سازد که همان «علیین» باشد و پیامبر اکرم و ائمة معصومین علیهم­السلام در درجة بالای این مقام قرار دارند، مقامی که فوق العاده بلند و والا بوده و فقط خود پیامبر اکرم صلی­الله­علیه­وآله می­تواند ابعاد عظمت آنرا دریابد.

سپس خود قرآن به توضیح بیشتر پرداخته، می­فرماید: «كِتابٌ مَرْقُومٌ»؛[2] عليين نامه‏اى است رقم زده شده. سپس مى‏افزايد: «يَشْهَدُهُ الْمُقَرَّبُونَ»؛[3] اين كتاب، كتابى است كه مقرّبان آن را مشاهده مى‏كنند يا بر آن گواهى مى‏دهند. گرچه جمعى از مفسران «مقربون» را در اين آيه به معنى فرشتگانى كه مقرب درگاه الهى هستند تفسير كرده‏اند، فرشتگانى كه ناظر بر نامة اعمال يا سرنوشت حتمى ابرار و نيكانند، ولى آيات بعد به خوبى نشان مى‏دهد كه «مقربون» گروهى از خاصان و برگزيدگان مؤمنانند كه مقامى بس والا دارند و شاهد و ناظر نامة اعمال ابرار و نيكانِ ديگرند، همانگونه كه در آية10و11 سورة واقعه بعد از ذكر دو گروه «اصحاب الميمنه» و «اصحاب المشئمه» مى‏فرمايد: «وَ السَّابِقُونَ السَّابِقُونَ أُولئِكَ الْمُقَرَّبُونَ»؛[4] و پيشگامان پيشگام مقربان درگاه اويند.

اما برخی از افراد به دنبال ظواهر رفته و همة این مقامات و معنویات را همچون دودی می­پندارند که ارزشی ندارد و حال آنکه دروغ می­گویند و با اندک تأملی خواهند فهمید که اینها دود سیاه نیستند؛ بلکه دود آن عذابی است که به انتظار آنهاست. قرآن کریم می­فرماید: «فَارْتَقِبْ يَوْمَ تَأْتِي السَّماءُ بِدُخانٍ مُبين»؛[5] پس منتظر روزى باش كه آسمان دود آشكارى پديد آورد.

از «جوامع الجامع» نقل شده كه در تفسير آية شریفة فوق گفته است كه در معناى دخان اختلاف شده؛ بعضى گفته‏اند: دودى است که قبل از قيام قيامت از آسمان مى‏آيد و داخل گوش­هاى كفار مى‏شود، به طورى كه سر آنها مانند سر كباب شده مى‏شود، ولى مؤمنين از آن دود تنها دچار حالتى نظير زكام مى‏گردند و روى زمين با همة وسعتش مانند اطاقى در بسته مى‏شود كه در آن كاه دود كرده باشند و اين وضع تا چهل روز ادامه مى‏يابد.[6]

ثبت اعمال ابرار در کتاب الهی

در قرآن کریم از سه نوع كتاب نام برده شده است:

1. كتاب­هايي كه بر پيامبران عليهم­السلام نازل شده و دربردارندة شريعت­اند.
2. کتاب­هايي كه اعمال خوب يا بد بندگان را ثبت و ضبط مي­كنند. اين قسم خود اقسامي دارد:

أ‌.       یک قسم مختص هر انسانی می­باشد.

ب‌.   قسم ديگر كتابي است كه اعمال امت­ها را ثبت و ضبط مي­كند. اين قسم تقسيم ديگري بر اساس افراد خوب و بد دارد که بنام كتاب ابرار و فجار معروف گردیده است.

1. كتاب­هايي كه جزئيات نظام وجود و حوادث، در آن ثبت و ضبط مي­شود و خود بر دو قسم است:

أ‌.       كتابي كه در آن تغيير و دگرگوني راه ندارد و به نام كتاب مبين و لوح محفوظ معروف است.

ب‌.   كتابي كه دگرگوني و محو و اثبات در آن وجود دارد و به نام كتاب محو و اثبات مشهور است.

پذیرائی از ابرار با شرابي طهور

اکنون نوبت پذیرائی خداوند از کسانی که دارای اهدافی نامحدود بودند و بنام ابرار مشهور گشته­اند می­رسد و لذا خداوند متعال در قرآن کریم می­فرماید: «عالِيَهُمْ ثِيابُ سُندُسٍ خُضْرٌ وَ إِسْتَبْرَقٌ وَ حُلُّوا أَساوِرَ مِنْ فِضَّةٍ وَ سَقاهُمْ رَبُّهُمْ شَراباً طَهُوراً»؛[7] بر اندام آنها (بهشتيان‏) لباس­هايى است از حرير نازك سبز رنگ و از ديباى ضخيم و با دستبندهايى از نقره آراسته‏اند و پروردگارشان شراب طهور به آنان مى‏نوشاند!

«سُندُسٍ» به معنى پارچة ابريشمين نازك است، در حالى كه «إِسْتَبْرَقٌ» به معنى پارچة ابريشمين ضخيم است، بعضى آن را از كلمة فارسى استبر يا «ستبر» مى‏دانند و بعضى احتمال داده‏اند كه از ريشة عربى «برق» به معنى تلألؤ گرفته شده است.

سپس مى‏افزايد: «و آنها با دستبندهايى از نقره تزيين شده‏اند»، نقره‏هايى شفاف كه همچون بلور مى‏درخشد و از ياقوت و دُرّ و مرواريد زيباتر است. «أَساوِرَ» جمع «اسورة» (بر وزن مغفرة) و آن نيز به نوبة خود جمع «سوار» (بر وزن غبار) يا «سوار» (بر وزن كتاب) است كه در اصل از كلمة فارسى «دستوار» به معنى «دستبند» گرفته شده و به هنگام نقل به زبان عربى مختصر تغييرى در آن پيدا شده است و به صورت «سوار» در آمده است.

انتخاب رنگ سبز «خُضْرٌ» نیز براى لباس­هاى بهشتى به خاطر آن است كه رنگى است بسيار نشاط آفرين؛ همانند برگ­هاى زيباى درختان و البته رنگ سبز انواع و اقسامى دارد و هر كدام خود داراى لطفى است.

همچنین خداى تعالى در جملة «وَ سَقاهُمْ رَبُّهُمْ» همة واسطه‏ها را حذف كرده و نوشاندن به ابرار را مستقيماً به خودش نسبت داده و اين از همة نعمت‏هايى كه در بهشت به ايشان داده افضل است و چه بسا يكى از نعمت‏هايى باشد كه به حكم آية «لَهُمْ ما يَشاؤُنَ فِيها وَ لَدَيْنا مَزِيدٌ»[8] خواست خود بشر بدان نمى‏رسد.