معرفت

سیری در عالم برزخ

خلقت روح

در بحث خلقت روح، اختلاف است که دو نظریه ی مشهور را مورد بررسی قرار می دهیم.

1. روحانیة الحدوث و روحانیة البقاء بودن روح: یعنی روح هم در حدوث وخلقت وهم در دوام و بقاء در عالم کون و هستی مجرّد از ماده است .از این دسته، مرحوم شیخ صدوق است که می گوید: خداوند روح را دو هزار سال قبل آفریده است و به این احادیث استناد کرده اند که:

«قَالَ رَسُولُ اللّهِ خَلَقَ اللّهُ الْأَرْوَاحَ قَبْلَ الْأَجْسَادِ بِأَلْفَیْ عَام ....»[1] منظور از ارواح، روحِ انسان نیست؛ بلکه فرشتگان و ائمه است که خداوند آنان را دو هزار سال قبل از خلقت بشر آفریده است، چنانچه آیات29 تا 34 سوره ی مبارکه ی بقره مؤید این نظریه است.

2. جسمانیة الحدوث و روحانیة البقاء بودن روح:  مرحوم ملاصدرا از این گروه است که بر اساس حرکت جوهری می گوید: روح، موجود مجردی است که از تکامل جسم و تحوّل ماده پدید آمده است و قرآن می فرماید: نطفه را علقه، علقه را مضغه، مضغه را استخوان و به استخوان گوشت پوشاندیم، «ثُمّ أَنْشَأْناهُ خَلْقاً آخَرَ» [2]که این خلق دیگر، همان روحی است که در راه تکامل بشر نهاده شده است که همان «وَ نَفَخْتُ فیهِ مِنْ رُوحی» [3]باشد.

امام صادق در خبری که زندیق از او پرسید که ماده ی روح از چه چیزی است؟ فرمود: «ماده ی روح از خون است: «قَالَ فَأَخْبِرْنِی عَنِ الرّوحِ أَ غَیْرُ الدّمِ؟ قَالَ نَعَمْ الرّوحُ عَلَى مَا وَصَفْتُ لَکَ مَادّتُهَا مِنَ الدّمِ وَ مِنَ الدّمِ رُطُوبَةُ الْجِسْمِ وَ صَفَاءُ اللّوْنِ وَ حُسْنُ الصّوْتِ وَ کَثْرَةُ الضّحِکِ فَإِذَا جَمَدَ الدّمُ فَارَقَ الرّوحُ الْبَدَن»[4] وقتی خون از جریان افتاد، روح، جسم را ترک می کند و همواره باقی است:

«قَالَ: بَلْ هُوَ بَاقٍ إِلَى وَقْتٍ یُنْفَخُ فِی الصّورِ.»[5] پس از ذکر این مقدمات میتوان به این نتیجه رسید که روح پس از مرگ، به ماده تعلّق دارد؛ اما هرگز نفس ماده نمی شود و ماده، بدن او نمی شود؛ منتهی ماده اش بدن مثالی است و روح در برزخ به بدن مثالی تعلق می گیرد. این گونه تعلق، تعلق ملکی و مادی نیست، بلکه تعلق ملکوتی است. شاهدش این است که وقتی بدن مادی از شریان خونی جدا شد، دیگر ماده اش ورزش و تفریح و خوردن خوراک نیست؛ بلکه ماده اش از نظر قرآن کریم حسنات است، آنجا که می فرماید:

«إِنّ الْحَسَناتِ یُذْهِبْنَ السّیّئات» [6]و «فَأُوْلئِکَ یُبَدّلُ اللّهُ سَیّئاتِهِمْ حَسَناتٍ.»[7]

انجام صحیح واجبات و به جا آوردن مستحاب می تواند سبب تکامل برزخی شود.