معرفت

گوهر آرامش

کلید واژه های «آرامش» در قرآن و حدیث

در قرآن و روایات، کلمات متعددی وجود دارد که به معنای آرامش یا متضمن معنای آن می باشند که مهمترین آنها عبارتند از:

«اطمینان، طمأنینه، سکینه، سکن، أمن، اسلام، سلم، سلام، سبت، وقار، قرار، راحه، تثبیت فؤاد، نفی خوف و حزن». علاوه بر این واژگان مفاهیم دیگری مانند: توکل، فلاح، تقوا، صبر و مانند آن وجود دراد که به گونه ای با موضوع آرامش ارتباط دارند.

الف) «اطمینان»، «طمأنینه»

کلمه «اطمینان» مصدر ماده «طَمِنَ» و به معنای آرامش و استقرار جان پس از نگرانی است.[1]

در قرآن کریم این کلمه با مشتقات آن، 13 بار بکار رفته است[2] که شش مورد آن به همراه واژه «قلب» استعمال شده است که در اینجا به ذکر برخی از آیات و توضیح مختصری درباره آنها می پردازیم:

1. (وَ إِذْ قالَ إِبْراهيمُ رَبِّ أَرِني‏ كَيْفَ تُحْيِ الْمَوْتى‏ قالَ أَ وَ لَمْ تُؤْمِنْ قالَ بَلى‏ وَ لكِنْ لِيَطْمَئِنَّ قَلْبي(؛‏[3]

بخاطر بیاور آنگاه که ابراهیم(ع) گفت: خدایا به من نشان ده، چگونه مردگان را زنده می کنی؟ فرمود : مگر ایمان نیاورده ای؟ گفت: چرا، (ولی می خواهم) دلم آرامش یابد.

حضرت ابراهیم (ع) در این آیه شریفه هنگام درخواست مشاهده چگونگی احیای مردگان، دستیابی به اطمینان و آرامش قلبی را علت درخواست خود می داند. حضرت ابراهیم (ع) از خداوند کیفیت زنده کردن مردگان را درخواست نمود، نه اصل إحیا را.

2. (وَ ما جَعَلَهُ اللَّهُ إِلاَّ بُشْرى وَ لِتَطْمَئِنَّ بِهِ قُلُوبُكُمْ)؛[4]

و خداوند آن (پیروزی و نزول فرشتگان) را جز برای بشارت و اینکه دلهایتان آرامش یابد قرار نداد.

این آیه مربوط به جریان جنگ بدر می باشد که اولین جنگ در اسلام است، در این جنگ تعداد مشرکان و دشمنان اسلام تقریباً سه برابر مسلمانان بود (مشرکان950 نفر و مسلمانان 313 نفر) که در این آیات، نزول فرشتگان را از عوامل آرامش مسلمین شمرده است.

3. (يا أَيَّتُهَا النَّفْسُ الْمُطْمَئِنَّةُ * ارْجِعي‏ إِلى‏ رَبِّكِ راضِيَةً مَرْضِيَّةً)؛[5]

ای نفس آرام یافته * خشنود و خدا پسند، بسوی پروردگارت باز گرد.

4. (الَّذينَ آمَنُوا وَ تَطْمَئِنُّ قُلُوبُهُمْ بِذِكْرِ اللَّهِ أَلا بِذِكْرِ اللَّهِ تَطْمَئِنُّ الْقُلُوبُ )؛[6] همان کسانی که ایمان آورده اند و دلهایشان به یاد خدا آرام می گیرد آگاه باش که با یاد خداوند دلها آرامش می یابد.

در روایات نیز این واژه بکار رفته است که برای  نمونه به چند مورد اشاره می شود:

5. «ذِکرُاللهِ جَلاءُ الصُدور وَ طُمأنینه القُلوب»؛[7] یاد خداوند روشن کننده سینه ها و آرام بخش دلهاست.

6. «یا مُوسی أنتَ عَبدی وَ أنا إلهُک ... إطمَئن عِندَ ذکری»؛[8] ای موسی تو بنده منی و من پروردگار تو هستم ... هنگام ذکر و یاد من آسوده باش.